*Δρ Άριστος Αριστοτέλους
Εισαγωγή
Η πρωτοβουλία του Προέδρου της Δημοκρατίας, Νίκου Χριστοδουλίδη, για τον καθορισμό τρόπων λειτουργικής ενεργοποίησης του Άρθρου 42.7 της Συνθήκης της ΕΕ κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση — της ευρωπαϊκής αυτοάμυνας. Μπορεί όμως πράγματι η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) να λειτουργήσει ως αξιόπιστος εγγυητής ασφάλειας για τα μέλη της και δη για την Κυπριακή Δημοκρατία; Η πραγματικότητα είναι ότι το Άρθρο 42.7 μπορεί να ενισχύσει τα πολιτικά ερείσματα αποτροπής, δεν συνιστά όμως — ούτε και δύναται να καταστεί — μηχανισμός αξιόπιστης στρατιωτικής αποτροπής.
Στρατηγικό πλαίσιο
Το ερώτημα δεν είναι θεωρητικό. Αγγίζει τον πυρήνα της αποτροπής σε ένα περιβάλλον έντονης στρατηγικής ασυμμετρίας, όπου η Τουρκία διαθέτει σαφή στρατιωτική υπεροχή και έχει αποδείξει προθυμία ανάληψης ρίσκου, ιδίως σε συνθήκες «γκρίζων ζωνών» και υβριδικών πιέσεων. Σε αυτό το πλαίσιο, η μετάβαση του Άρθρου 42.7 από μια γενική πολιτική διακήρυξη σε ένα πιο συγκεκριμένο επιχειρησιακό πλαίσιο όπως προτείνει ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης αποκτά ιδιαίτερη σημασία — αλλά και σαφή όρια.
Η εκπόνηση ενός τέτοιου πλαισίου, με ενδεικτικά σενάρια αντίδρασης, προκαθορισμένα χρονικά περιθώρια και μορφές συνδρομής, μπορεί να περιορίσει την αβεβαιότητα ως προς τη συμπεριφορά της Ένωσης σε περίπτωση κρίσης. Για την Κύπρο, αυτό μεταφράζεται σε αύξηση του δυνητικού στρατηγικού κόστους του αντιπάλου για τυχόν επιθετική ενέργεια σε βάρος της. Η ενίσχυση της προβλεψιμότητας και της θεσμικής προετοιμασίας, που προϋποθέτει, λειτουργεί ως παράγοντας ενίσχυσης της πολιτικής αποτροπής, ιδίως σε σενάρια περιορισμένης κλιμάκωσης.
Περιορισμοί και σενάρια εφαρμογής
Σε επίπεδο ουσίας όμως, το Άρθρο 42.7 δεν αποτελεί μηχανισμό συλλογικής άμυνας συγκρίσιμο με το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ. Πρόκειται για ρήτρα πολιτικής αλληλεγγύης με δυνητική στρατιωτική διάσταση και όχι για σύστημα αυτόματης συλλογικής άμυνας. Η απουσία ενιαίας στρατιωτικής διοίκησης, προκαθορισμένων δυνάμεων και —κυρίως— της πυρηνικής ομπρέλας των Ηνωμένων Πολιτειών περιορίζει ουσιωδώς την αποτρεπτική του ισχύ και αξιοπιστία. Ακόμη και με ένα βελτιωμένο επιχειρησιακό πλαίσιο, όπως προτείνει ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης, η ενεργοποίησή του θα εξακολουθήσει να εξαρτάται από εθνικές πολιτικές προτεραιότητες και αποφάσεις, εισάγοντας εγγενή αβεβαιότητα ως προς την ταχύτητα και τη μορφή της αντίδρασης.
Σε ένα πιθανό σενάριο κρίσης στην Ανατολική Μεσόγειο, η εφαρμογή του Άρθρου 42.7 είναι πιο ρεαλιστικό να λάβει τη μορφή ενός «συνασπισμού προθύμων» (coalition of the willing), με διαφοροποιημένα επίπεδα εμπλοκής αναλόγως της απειλής. Εάν η κρίση αφορά την Κύπρο, η Ελλάδα θα αποτελούσε τον βασικό πυλώνα στρατιωτικής στήριξης, ενώ χώρες όπως η Γαλλία θα μπορούσαν να συμβάλουν αποτρεπτικά μέσω έμμεσης ή και άμεσης στοχευμένης παρουσίας ή άλλης επιλεκτικής συνεισφοράς. Άλλα κράτη-μέλη ενδέχεται να περιοριστούν σε πολιτική, οικονομική ή υλικοτεχνική στήριξη. Η προσέγγιση αυτή, αν και ρεαλιστική, υπονομεύει την προβλεψιμότητα της ευρωπαϊκής αντίδρασης και, κατ’ επέκταση, την αποτρεπτική της αποτελεσματικότητα.
Υπό αυτό το πρίσμα, η Τουρκία θα αξιολογούσε την επίκληση του Άρθρου 42.7 όχι ως άμεσο στρατιωτικό φραγμό, αλλά ως παράγοντα αύξησης του πολιτικού και διπλωματικού της κόστους. Η ενεργοποίησή του μετατρέπει μια διμερή κρίση σε ευρωπαϊκή, εισάγοντας αβεβαιότητα ως προς την έκταση της αντίδρασης. Η αξία του εντοπίζεται κυρίως στην ενίσχυση της πολιτικής αποτροπής, ιδίως σε σενάρια υβριδικών ή περιορισμένων συγκρούσεων, όπου το κόστος, οι αντιλήψεις και η διαχείριση της κλιμάκωσης είναι καθοριστικά.
Παρά τους περιορισμούς του, ένα λειτουργικό πλαίσιο εφαρμογής του Άρθρου 42.7 μπορεί να συμβάλει ενισχυτικά σε τρία επίπεδα: Ενίσχυση της πολιτικής αποτροπής μέσω πιθανότητας ευρωπαϊκής εμπλοκής, βελτίωση της ταχύτητας και συνοχής αντίδρασης της Ένωσης και ουσιαστικότερη ένταξη της κυπριακής ασφάλειας στο ευρωπαϊκό στρατηγικό πλαίσιο.
Εθνική αποτρεπτική ισχύς
Ωστόσο, η βασική διαπίστωση παραμένει αμετάβλητη. Η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη δεν μπορεί —ούτε πρόκειται— να υποκαταστήσει την εθνική αποτρεπτική ισχύ. Η αποτροπή έναντι μιας αναθεωρητικής περιφερειακής δύναμης όπως η Τουρκία εξαρτάται πρωτίστως από την ικανότητα της Κυπριακής Δημοκρατίας και κατ’ επέκταση της Ελλάδας να επιβάλει αξιόπιστο, μετρήσιμο και κυρίως στρατιωτικό κόστος.
Αυτό προϋποθέτει συνεκτική εθνική στρατηγική αποτροπής με αυξημένες αμυντικές ικανότητες, δαπάνες και σαφείς επιχειρησιακές προτεραιότητες. Σημαίνει επίσης ανάπτυξη πολυεπίπεδων μέσων αντιαεροπορικής και αντιπυραυλικής άμυνας, ενίσχυση δυνατοτήτων άρνησης πρόσβασης (A2/AD), επένδυση σε συστήματα διοίκησης και ελέγχου (C2) και ολοκληρωμένες υποδομές C4ISR, καθώς και εμβάθυνση της διαλειτουργικότητας με την Ελλάδα και επιλεγμένους εταίρους. Σε αυτό το πλαίσιο, το Άρθρο 42.7 λειτουργεί ως συμπληρωματικός πολλαπλασιαστής ισχύος — όχι ως υποκατάστατο.
Συμπέρασμα
Συνολικά, η πρωτοβουλία Χριστοδουλίδη αποτελεί μια αξιοσημείωτη προσπάθεια ενίσχυσης της κυπριακής ασφάλειας μέσω της ευρωπαϊκής διάστασης. Δεν συνιστά στρατηγική απάντηση στο πρόβλημά της, αλλά μπορεί να βελτιώσει τις συνθήκες αντίδρασης και να ενισχύσει τα πολιτικά αποτρεπτικά θεμέλια της χώρας. Η πραγματική της αξία θα κριθεί από το κατά πόσο θα ενταχθεί σε μια ολοκληρωμένη εθνική στρατηγική αποτροπής. Χωρίς αυτή τη βάση, ακόμη και οι πιο φιλόδοξες ευρωπαϊκές ρήτρες θα παραμείνουν πολιτικά σήματα προθέσεων. Σε ένα περιβάλλον όπου η ισχύς εξακολουθεί να καθορίζει τις εξελίξεις, η αποτροπή δεν οικοδομείται μόνο με ρήτρες, αλλά πρωτίστως με πραγματικές στρατιωτικές ικανότητες.
*Πρώην Βουλευτής, Ειδικός σε θέματα Άμυνας και Στρατηγικής
